تاثیر جاده زنگزور بر موقعیت جغرافیایی ترکیه و ایران
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خطوط، ترکیه و جمهوری آذربایجان معتقدند که منطقه زنگزور تا قبل از جنگ جهانی اول و حتی در ۲۷۰ سال قبل یک قلمرو تاریخی آذربایجان بود که جمعیت ترک مسلمان در آن زندگی میکردند و ارامنه آنها را قتل عام و یا به کوچ وادار کردند. همچنین منطقه زنگزور در دهه ۱۹۲۰ توسط اتحاد جماهیر شوروی به ارمنستان ضمیمه شد و تا به امروز در داخل مرزهای ارمنستان واقع شده است و با واگذاری وانتقال زنگزور به ارمنستان، جمهوری آذربایجان ارتباط زمینی خود را با نخجوان از دست داد و نبود ارتباط مستقیم زمینی بین نخجوان و نواحی غربی آذربایجان، باکو همواره با مشکلاتی روبهرو شده است. بدین سبب برای رفع این مسئله و موانع ارتباطات؛ کریدور زنگزور به طول ۴۳ کیلومتر به گذرگاه جادهای و راه آهن تبدیل خواهد شد و مسیر ارتباطات ترکیه با جمهوری خود مختار نخجوان و سرزمین اصلی جمهور آذربایجان تا باکو و ترانس خزر و کشورهای ترک آسیای میانه به صورت مستقیم گشوده خواهد شد. بدین ترتیب مسیر جادهای و راه آهن؛ "قارص/کارس-نخجوان- باکو" بسیار کوتاهتر از مسیر و کریدور میانی "باکو- تفلیس-قارس" خواهد بود. تشکیلات دولتهای ترک از گشایش دالان زنگزور حمایت میکنند و چین و روسیه نیز مخالف گشایش کریدور زنگزور نیستند. اما ایران گشایش کریدور زنگزور را تهدیدی علیه امنیت و منافع ملی و تضعیف موقعیت ژئوپلیتیک و ژئو استراتژیک و ژئو اوکونومیک و محیط زیستی خود در منطقه قفقاز جنوبی و آسیای میانه و ترانس خزر میداند.
وزارت خارجه ترکیه در سال ۲۰۲۱ میلادی اعلام کرد: کریدور میانی با مرکزیت جمهوری آذربایچان، گرجستان، قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و ترکیه عبوری از دریای خزر ارتباط همه جانبه و ترکیبی کشورهای آسیایی با کشورهای اروپایی را بر قرار و باعث رشد و توسعه زیرساختهای اقتصادی و تجاری و حمل و نقل و همکاری گسترده منطقهای میشود. کریدور میانی به عنوان بخشی از طرح" یک کمربند و یک راه" چین، تجارت ۶۰۰ میلیارد دلاری بین چین و اروپا را تسهیل میکند.
وزیران تجارت و ترابری کشورهای جمهوری آذربایجان، ارمنستان، گرجستان، قزاقستان، قرقیزستان، ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان در سال ۱۹۹۳ میلادی در بروکسل پایتخت بلژیک و اتحادیه اروپا گرد هم آمده و طرح بین المللی کریدور حمل و نقل "اروپا، قفقاز و آسیا TRACECA" را مطرح و پشتیبانی فنی و تکنیکی از این طرح را مورد تاکید قرار دادند.
رئیس جمهور ترکیه افزود: هدف ترکیه تبدیل کریدور زنگزور به گذرگاه صلح است. چه کریدور زنگزور و چه کریدور زنگزور به مسیر صلح و پایان جنگ تبدیل خواهد شد. اگر ارمنستان مانع گشایش کریدور زنگزور شود، مسیر ایران به آذربایجان قابل استفاده است. اردوغان همچنین گفته است: با الهام علی اف قرارداد احداث خط لوله و انتقال گاز آذربایجان از طریق ایغدیر به نخجوان را امضا کردیم. طول این خط لوله هشتاد هزار و ۱۵۰ متر است و ظرفیت انتقال گاز طبیعی آن دو میلیون متر مکعب در روز خواهد بود. علاوه بر آن در نخجوان مرکز تعمیر و تولید صنایع نظامی را نیز افتتاح کردیم. همچنین قرارداد همکاری و سرمایه گذاری در بخش انرژی و حمل و نقل و ساخت مجتمعهای مسکونی در نخجوان را نیز امضا کردیم. یکی دیگر از دلایل کریدور زنگزور افزایش ظرفیت خطوط لوله گاز طبیعی تاناپ و انتقال گاز کشورهای ترک از طریق ترانس خزر به ترکیه و اروپا است. بدین ترتیب امنیت انرژی اروپا نیز تامین و تضمین خواهد شد.
الهام علی اف رئیس جمهوری آذربایجان با ذکر" آذربایجان غربی" مدعی است که اراضی ارمنستان و بویژه منطقه کوهستانی زنگزور متعلق به جمهوری آدربایجان است. ایروان بخشی از اراضی ملی آذربایجان نیز درسال ۱۹۱۸ به ارمنستان جعلی واگذار شد. این روند یک خیانت و جنایت بی شرم است و همنژادان آذربایجانی در ارمنستان اخراج و قتل عام شدند. ارامنه همه آثار تاریخی و شهرها ومساجد را تخریب و نابود کردند. ایروان آثار تاریخی مختص ارامنه را ندارد. اما مردم آذربایجان غربی به اراضی و وطن مادری خود به صورت صلح آمیز باز خواهند گشت.
جنگ آزادیبخش جمهوری آذربایجان علیه نیروهای اشغالگر جمهوری ارمنستان:
بعد از پیروزی نسبی جمهوری آذربایجان در جنگ دوم قره باغ، که از ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۰ میلادی شروع شده بود و مردم مسلمان آذربایجان از آن به عنوان «جنگ میهنی» یاد میکنند، با پذیرش شکست توسط ارمنستان در دهم نوامبر به پایان رسید. ارتش جمهوری آذربایجان تحت نظارت و فرماندهی و مشاوره نظامی و تسلیحاتی ارتش ترکیه و رژیم اسرائیل در نبرد ۴۴ روزه؛ ۵ شهر، ۴ منطقه و ۲۸۷ روستا را آزاد کرد و ارتش اشغالگر ارمنستان نیز طبق توافق امضا شده در دهم نوامبر ۲۰۲۰ میلادی از مناطق کلبجر، لاچین و آغدام خارج شد. از قرارمعلوم، الهام علی اف رئیس جمهوری آذربایجان و نیکول پاشینیان نخست وزیر ارمنستان تحت نظر ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه تفاهم نامه آتش بس ۹ مادهای را دهم نوامبر ۲۰۲۰ میلادی امضا کردند. برخی از مواد این قرارداد بصورت عملی از دور خارج شده است. اما مواد مهم آن عبارتند از:
ماده ۱- آتش بس کامل همه درگیریها در منطقه درگیری قره باغ در تاریخ ۱۰ نوامبر ۲۰۲۰ اعلام میشود. جمهوری آذربایجان و جمهوری ارمنستان که طرفین نامیده میشوند، در مواضع خود متوقف خواهند شد.
ماده ۳- در خط تماس در منطقه قره باغ کوهستانی و سراسر " کریدور/دلان لاچین" نیروی صلحبان روسیه مستقر خواهد شد.
ماده ۶- جمهوری ارمنستان تا ۱۵ نوامبر منطقه کلبجر و تا اول دسامبر منطقه لاچین را به جمهوری آذربایجان عودت خواهد داد. "دالان لاچین" تحت نظارت صلحبانان روسیه قرار خواهد گرفت. عبور و مرور شهروندان و وسایط حمل و نقل جمهوری آذربایجان در طول گذرگاه لاچین تحت حفاظت و ضمانت روسیه قرار خواهد گرفت.
ماده ۹- در منطقه همه راههای ارتباطات و مواصلات زمینی و اقتصادی و عبور و مرور افراد و وسایط نقلیه به صورت آزاد گشوده خواهد شد. برای سازماندهی حرکت بدون مانع شهروندان، خودروها و حمل و نقل بار کالا ارمنستان در راههای دو طرفه، همچنین امنیت ارتباطات بین جمهوری آذربایجان با جمهوری خود مختار نخجوان تضمین خواهد شد. کنترل و نظارت بر راههای ارتباطی و حمل و نقل این مناطق را سرویس امنیت مرزی وابسته به سرویس امنیت فدرال فراسیون روسیه بر عهده خواهد گرفت. بنا به توافق نامه طرفین؛ راههای ارتباطی جدیدکه جمهوری خود مختار نخجوان را به مناطق غربی جمهوری آذربایجان متصل کند، احداث خواهد شد.
با توجه به متن قرارداد آتش بس ۱۰ نوامبر ۲۰۲۰ میلادی نیز؛ جمهوری آذربایجان و جمهوری ارمنستان موجودیت یکدیگر را برسمیت شناختهاند.
تاثیر کریدور/جاده/ دالان زنگزور بر موقعیت ژئوپلیتیک ترکیه و کشورهای آسیای میانه:
اعلام استقلال کشورهای ترک آسیای میانه و جمهوری آذربایجان بعداز فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی توسط سیاستمداران و روشنفکران کشورهای منطقه به عنوان آغاز "عصرترک" و گسترش مرزهای "اتحاد ترک" از "دریای آدریاتیک تا سد چین" تلقی شد.
در نهایت در ۱۲ نوامبر ۲۰۲۱ میلادی، در هشتمین اجلاس سران شورای ترک در استانبول "تشکیلات دولتهای ترک Türk Devletleri Teşkilatı " تشکیل شد و "سند چشم انداز ۲۰۴۰ توسعه همکاری همه جانبه جهان ترک" اعلام و تصویب شد. اما تحولات چند سال اخیر نشان میدهد که کشورهای ترک زبان آسیای میانه ظاهرا استقلال سیاسی خود را بدست آوردهاند، اما هنوز نتوانستهاند که استقلال اقتصادی و فناوری اطلاعات و صنعتی را بدست آورده و بر سرنوشت خود حاکم شوند. پنج کشور آسیای میانه به مکان تاخت و تاز قدرتهای بین المللی تبدیل شده است. همه کشورهای بزرگ و منطقهای تلاش میکنند که از منابع غنی انرژی و معادن، برپایه سیاست ژئو اقتصادی و ژئوپلیتیک و ژئو استراتژیک بهره برداری کنند. کشورهای این منطقه نیز تلاش میکنند که با کمک و همکاری تجاری و اقتصادی و صنعتی قدرتهای توسعه یافته صنعتی نظیر کشورهای اروپایی و چین و کره جنوبی و هندوستان و آمریکا و روسیه و با استفاده از منابع غنی خام و نفت و گاز طبیعی به رشد و توسعه همه جانبه دست یابند.
"کریدور زنگزور جایگزین و یا رقیب کریدور عبوری از گرجستان":
"مرکز تحقیقات راهبردی خاورمیانه/اورسام وابسته به میت ترکیه " مقالهای با عنوان " نقطه کانونی گرجستان و ایران" به قلم خانم "سیبل دوندار" و خانم "نرمین کالا اوا" نوشت: طرح "یک کمربند و یک راه"چین و عبور آن از کشورهای مختلف براساس اصل "برد-برد" و افزایش حجم تجارت منطقهای و بین المللی و گسترش قدرت نرم چین در جغرافیای وسیع است. جنگ روسیه و گرجستان ۸ اوت ۲۰۰۸ میلادی و تجزیه گرجستان و اشغال سی ساله قره باغ کوهستانی از نظر طرح چین مشکل زا بود. اما رفع اشغال سرزمینهای جمهوری آذربایجان در نتیجه جنگ دوم قره باغ و قرارداد آتش بس ۱۰ نوامبر ۲۰۲۰ میلادی باعث شد که این مشکل رفع شود و لزوم گشایش کریدور زنگزور در راستای اجرای "طرح یک کمربند و یک راه چین" اهمیت راهبردی ژئوپلیتیک ترانس قفقاز را افزایش داده است. این تحول ارتباط مستقیم ترکیه با جهان ترک آسیای میانه را نیز فراهم کرده و نماد یک شکست مهم منطقهای ارمنستان است. از دیدگاه وسیعتر کریدور زنگزور علاوه بر روسیه از نظر چین نیز قابل توجه است و جایگزینی برای طرح جاده ابریشم چین محسوب میشود. روسیه و چین که حامی تغییر سازو کارهای سیاست بین المللی هستند، درک اهمیت نقش راهبردی کریدور زنگزور از سوی پکن و مسکو از اهمیت زیادی برخوردار است. چین به طور رسمی در سال ۲۰۱۵ میلادی طرح راهبرد ملی"یک کمربند و یک راه" را اعلام و تلاش کرد که تشکلهای چند جانبهای را مانند ابتکارات چندجانبه بهره برداری از "بانک سرمایه گذاری زیرساخت آسیا"، "صندوق راه ابریشم"، "طرحهای چندجانبه منطقهای" و کریدورهای سرمایه گذاری در سراسر منطقه یک کمربند و راه را سازماندهی کند. این روند به معنی گسترش همکاری اقتصادی کشورهای آسیایی، اروپایی و آفریقایی خواهد شد.
گرجستان که سرپل ارتباطی آسیا و اروپاست، نگران گشایش کریدور زنگزوراست، زیرا موقعیت گرجستان در مسیر ارتباطات بین المللی تضعیف خواهد شد:
چنانکه بکا کوباخیدزه Beka Kobakhidze استاد تاریخ ویکی از مقامات ارشد سابق وزارت دفاع گرجستان، تاکید کرد که از نظر گرجستان حفظ صلح با همسایگان بسیار مهم است و باز شدن کریدورزنگزور ممکن است منافع اقتصادی و دولت گرجستان را تهدید کند و حکومت تفلیس نباید این خطر را نادیده بگیرد. [xi]تینا خیداشلی Tina Khidasheli وزیر دفاع سابق گرجستان گفت: افتتاح این کریدور ممکن است به منافع راهبردی گرجستان که از توان تبدیل شدن به یک کشور ترانزیتی برخوردار است، آسیب برساند، اما این روند با توجه به روابط ایجاد شده و سرمایه گذاریهایی که در بخش حمل و نقل انجام داده است، میتواند همکاریهای منطقهای را تشویق کند. [xii]گرجستان باید با کشورهای منطقه به ویژه با ترکیه و آذربایجان همکاری گستردهای داشته باشد. با این حال، این استراتژی شامل یک چشم انداز گسترده نه تنها گرجستان واقع در قفقاز جنوبی، بلکه اروپا را نیز دربرمی گیرد. زیرا با توجه به تلاش گرجستان برای توسعه بیشتر روابط نزدیک خود با غرب، به نظر میرسد این منطقه به صحنه درگیری و تضاد منافع بین اتحادیه اروپا و روسیه و ایران تبدیل شود. اما گرجستان وارد صحنه درگیری و رقابتها نخواهد شد و منافع خود را حفظ خواهد کرد. طرح یک کمربند و یک راه چین، مسیرهای جایگزین مختلف و امن را انتخاب کرده است و گرجستان نیز باید راه آهن و راه زمینی و بنادر خود را بازسازی کند. xiii]تاثیر کریدور زنگزور بر خاورمیانه:
"چین بیش از یک دهه نفوذ و منافع خود را در منطقه خاورمیانه تقویت کرده است. چین و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس در دهه ۲۰۰۰ میلادی به صورت انرژی محور ۱۰ میلیارد دلارتجارت داشتند و در سال ۲۰۱۹ میلادی این رقم به ۱۸۰ میلیارد دلار رسید. [xviii]".
"گفته میشود درنتیجه آزادسازی اراضی اشغالی آذربایجان در جنگ دوم قره باغ و برقراری ارتباط مستقیم بین جمهوری آذربایجان با جمهوری خودمختارنخجوان از طریق مسیر زنگزور، موقعیت منطقهای ایران تضعیف خواهد شد. زیرا مسیر مواصلاتی جمهوری آذربایجان و نخجوان در حال حاضر از ایران میگذرد و درصورت باز شدن کریدور زنگزور، موقعیت ایران تضعیف خواهد شد. ".
"ابراهیم رییسی رئیس جمهور (مرحوم) ایران با اشاره به این موضوع گفت: هر گونه تلاش برای تغییر جغرافیای سیاسی منطقه مورد قبول ایران نخواهد بود. [xix]ایران مسئله گشایش کریدور زنگزور را به عنوان یک مسئله و تهدید امنیت ملی تلقی میکند و آنرا طرحی علیه ایران اعلام کرده است. این موضوع نیز دلیل پشتیبانی پنهان ایران از ارمنستان در دوره جنگ دوم قره باغ را نیز آشکار میکند.
کریدور زنگزور از منظر کشورهای عضو "تشکیلات دولتهای ترک"
تشکیلات دولتهای ترک علاوه بر تاکید بر گسترش ظرفیت کریدور میانی ترانس خزر موجود "باکو- تفلیس- قارص- دریای سیاه/ استانبول و ازمیر و مرسین" بر گشودن "گذرگاه زنگزور"، توسعه همکاری اسلامی برپایه تلفیق و سنتز "ترک- اسلام" را مد نظر قرار دادهاند:
دربیانیه ۱۱ نوامبر ۲۰۲۲ میلادی "تشکیلات دولتهای ترک " در سمرقند با عنوان " دوران جدید برای مدنیت ترک/ تمدن ترک: بسوی توسعه مشترک و رفاه" بر حق حاکمیت ملی تمامیت ارضی و امنیت ملی و ثبات کشورهای عضو و ناظر و نقش جهان ترک بر تولید میراث تمدن "ترک-اسلام " و تاثیر بزرگ جهان ترک بر رشد و توسعه تمدن، ادبیات و هنر و علوم جهانی تاکید شده است:
مقابله روسیه با نفوذ ناتو و اتحادیه اروپا و آمریکا در قفقاز جنوبی و کشورهای آسیای میانه:
روسیه بعد از فروپاشی شوروی و پایان جنگ سرد، پایگاههای نظامی مختلف را در کشورهای دیگر از دست داد. اما برای آنکه قدرت منطقهای خود را افزایش دهد، چشمداشتی بر جغرافیای سابق اتحاد جماهیر شوروی دارد. روسیه برای افزایش قدرت و نفوذ خود تلاش میکند که در منطقه اورآسیا و دریای خزر منابع انرژی و ارتباطات بین کشورهای منطقه را تحت کنترل خود در آورد و به همگرایی اقتصادی و صنعتی و تجاری را توسعه بخشد. دولت فدرال روسیه تلاش کرده است که با ایجاد ساختارها همچنان به عنوان بازیگر اصلی در این منطقه حضورداشته باشد. در راستای این هدف روسیه، سازمان پیمان امنیت جمعی را در ۱۵ می ۱۹۹۲ میلادی با حضور کشورهای ارمنستان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و بلاروس در چارچوب جامعه کشورهای مستقل مشترک المنافع در تاشکند تشکیل داد. یکی از اصول این پیمان خودداری استفاده از تهدید و زور علیه یکدیگر بود. امضا کنندگان این پیمان حق پیوستن به پیمان نظامی دیگری را ندارند و حمله نظامی به یکی از کشورهای امضا کننده پیمان، به منزله تعرض به تمامی امضاکنندگان تلقی میشود. روسیه در ۱۷ کشور پایگاه نظامی و نیروی نظامی دارد، نظیر ارمنستان، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان، اوستیا جنوبی و شبه جزیره کریمه. روسیه برای مقابله با گسترش ناتو به سوی شرق و مرزهای نزدیک روسیه، اقدامات نظامی و امنیتی و اطلاعاتی مختلقی را انجام داده و میدهد.
از منظر روسیه به عنوان بازیگر اصلی گذرگاه شمالجنوب، کریدور زنگزور برخلاف آنچه به نظر میرسد منافعی برای مسکو به همراه دارد. یکی از مزایای "گذرگاه زنگزور" برای روسیه این است که برای نخستین باردر طول تاریخ از طریق شبکه راه آهن به ترکیه متصل میشود و این امر، به لحاظ استراتژیک و اقتصادی برای مسکو ارزش بالایی دارد. ارزش این مساله با توجه به بحران اوکراین و مسدود شدن تماسهای روسیه با اروپا و آمریکا به واسطه تحریمهای بی سابقه، بیش از پیش است. مسکو هم به لحاظ مسیرهای دسترسی و هم به لحاظ شرکای اقتصادی و به ویژه مالی و صدور انرژی، بهره زیادی از دوستی ترکیه خواهد برد. گذرگاه زنگزور نه تنها یک مسیر زمینی میان دو کشور ایجاد خواهد کرد، بلکه همکاری پوتین برای پیشبرد طرح ها، نظر مساعد آنکارا را نیز به سوی کرملین جلب خواهد کرد. علاوه براین، گذرگاه زنگزور دسترسی ریلی روسیه به ارمنستان را بدون عبور از گرجستان و از طریق خاک جمهوریآذربایجان تامین میکند؛ امری که برای مسکو و ایروان بسیارمهم و تاثیرگذار است.
ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه نیز در ۱۸-۱۹ اوت ۲۰۲۴ میلادی به باکو سفر و چند قرارداد همکاری نظیر تشویق متقابل سرمایه گذاری، مبارزه با تغییرات اقلیمی آب و هوایی، رشد و توسعه برپایه کاهش هیدرو کربن ها، همکاری کاری و اجتماعی، امنیت غذایی، همکاری بهداشتی و آموزش پزشکی با الهام علی اف رئیس جمهوری آذربایجان امضا کرد. روسیه سیاست موازنه قوا در قفقاز جنوبی را اجرا میکند و تنها به اتحاد با ارمنستان دل نبسته است. روسیه در قفقاز جنوبی سیاست متعادلی را در روابط با ارمنستان و آذربایجان در پیش گرفته است. چنانکه روسیه و جمهوری آذربایجان در فوریه ۲۰۲۲ میلادی بیانیه اتحاد/مشارکت راهبردی امضا کرده و همکاری سیاسی و اقتصادی و انرژی خود را گسترش دادند. حتی مسکو تلاش میکند که گاز طبیعی خود را از طریق خطوط لوله "تاناپ/تاپ" به اروپا صادر کند. پوتین تاکید کرد که روسیه در قفقاز جنوبی حضور تاریخی دارد و تحولات سالهای اخیر مستلزم حضور فعال روسیه در این منطقه است. وی افزود: در ۳۰۰ مدرسه جمهوری آذربایجان آموزش به زبان روسی انجام میشود.
جریان ترک/ترک استریم از زیر بستر دریای سیاه از ساحل روسیه آغاز و در تراکیای ترکیه و مرزهای مشترک ترکیه با بلغارستان به نقطه پایانی رسید. این خط لوله در اول ژانویه ۲۰۲۰ میلادی به بهره برداری رسید و حجم انتقال سالانه آن ۳۱.۵ میلیارد متر مکعب است و امنیت گاز طبیعی ترکیه و کشورهای اروپای جنوبی و جنوب شرقی را تامین میکند.
نفوذ رژیم اسرائیل نژادپرست در منطقه قفقاز جنوبی و آسیای میانه:
رژیم اسرائیل روابط سیاسی و اقتصادی و نظامی، صنایع دفاعی، امنیتی و فناوری مختلف، آبیاری و کشت و صنعت با ترکیه، روسیه و چین دارد. روسیه و چین و کشورهای "تشکیلات دولتهای ترک" از طرح سازمان ملل متحد برای تشکیل دولت فلسطین بر پایه ۱۹۶۷ میلادی در کنار اسرائیل حمایت میکنند. رژیم اسرائیل با کمک ترکیه و چشم پوشی و یا حمایت روسیه در کشورهای قفقاز جنوبی و آسیای میانه و"تشکیلات دولتهای ترک" نفوذ گستردهای دارد. اما جمهوری اسلامی ایران موجودیت رژیم صهیونیستی نژادپرست را برسمیت نمیشناسد. در نتیجه سیاست آن کشورها به موازات سیاست ایران قرار دارد. نقش حمایتی همه جانبه آمریکا و اتحادیه اروپا از رژیم اشغالگر اسرائیل و تحریمها علیه ایران، باعث کاهش سطح نفوذ و نقش موثر ایران در قفقاز جنوبی و آسیای میانه شده است. سیاستهای تحریمی غرب علیه ایران، تاثیر عمیق منفی بر توسعه روابط ایران با کشورهای قفقاز جنوبی و آسیای میانه گذاشته است.
یکی از این موارد احداث خطوط لوله نفتی"باکو-تفلیس جیحان" بوده است. قرار بود که نفت و گاز طبیعی کشورهای حریم دریای خزر از طریق ایران به ترکیه و اروپا و بازارهای جهانی منتقل شود. اما مخالفت آمریکا تحت تاثیر صهیونیسم جهانی و اسرائیل باعث شد که ایران از دور خارج شود.
م. ایوب کوجا M. Eyyüp Koca مقالهای با عنوان "اهداف اسرائیل در آسیای میانه" ۱-مارس-۲۰۲۱ میلادی در اینسامر insamer نوشت: برخی اهداف راهبردی اسرائیل در جمهوریهای آسیای میانه عبارتند از:
-دست یابی به منابع انرژی جدید و معادن ارزشمند نظیر نفت و گاز، اورانیوم، طلا و نقره، شکست محاصره کشورهای عربی علیه خود، دستیابی به منابع انرژی غیر از منابع کشورهای عربی
- پیشگیری از نفوذ کشورهای عرب و مسلمان در آسیای میانه؛ زیرا کشورهای عرب و مسلمان میتوانند توان کشورهای آسیای میانه را علیه اسرائیل بسیج کرده و توان سیاسی و دیپلماتیک و انرژی اسرائیل را محدود ویا خنثی کنند.
-پیشگیری ازتقویت نفوذ و تاثیرگذاری جریانات اسلامی و اسلام سیاسی حامی مبارزات مردم فلسطین در کشورهای آسیای میانه و تضعیف موقعیت اسرائیل در سراسر منطقه. اسرائیل برای پیشگیری از نفوذ گروههای افراطی نظیر طالبان و القاعده به کشورهای آسیای میانه کمکهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی ارائه میدهد.
- پیشگیری از انتقال فناوری هستهای و کارشناسان هستهای کشورهای سابق اتحادجماهیر شوروی به ویژه کشورهای آسیای میانه به کشورهای عربی، اسلامی و ایران و یا همکاری هستهای کشورهای آسیای میانه با ایران و کشورهای مسلمان
همکاری سیاسی، اقتصادی وفرهنگی، نظامی و اطلاعاتی و آموزش نظامی و تجاری ترکیه و جمهوری آذربایجان:
ترکیه و جمهوری آذربایجان در سال ۲۰۱۰ میلادی قرارداد شورای همکاری راهبردی عالی را امضا و تاسیس کردند. رجب طیب اردوغان و الهام علی اف روسای جمهور دو کشور در ۱۵ ژوئن ۲۰۲۱ میلادی برای مقابله با تهدیدات علیه جمهوری آذربایجان "پیمان همکاری نظامی و اطلاعاتی راهبردی" تحت عنوان "بیانیه شوشا" را امضا کردند و مجلسان دو کشور در ۱ و ۳ فوریه ۲۰۲۲ میلادی این بیانیه را تصویب کردند. قراردادهای دو جانبه و سه جانبه و چهار جانبه همکاری ترکیه و آذربایجان در راستای برقراری ثبات، صلح و رفاه منطقه اهمیت زیادی دارد.
*نفوذ اسرائیل در جمهوری آذربایجان
نفوذ اسرائیل در جمهوری آذربایجان بسیار گسترده و همه جانبه و در سطح "همکاری راهبردی" است. موجودیت اسرائیل متکی بر "استراتژی حفظ بقا" و "استراتژی محاصره" است. براساس استراتژی حفظ بقا، اسرائیل به سلاحهای هستهای، میکرو بیولوژیک، سلاحهای شیمیایی دست یافته و سرویسهای اطلاعاتی قدرتمند با توان عملیات در فلسطین اشغالی و عملیات برون مرزی برای مقابله با دشمنانش را در اختیار دارد و متکی بر وحشت افکنی و تروریسم دولتی و رسمی است. اسرائیل تحت حمایت همه جانبه آمریکا، اتحادیه اروپا، ناتو قرار دارد. اسرائیل تحت حمایت ترکیه و خودداری از حق وتو آنکارا علیه اسرائیل، همکاری رسمی خود را با ناتو و سازمان همکاری و توسعهٔ اقتصادی OECD را آغاز کرده است.
پولشوئی و معامله پنهان شرکتهای علی اف و سازمان صنایع هوا و فضای اسرائیل:
شرکتهای خصوصی و دولتی جمهوری آذربایجان با شرکتهای اسرائیلی به ویژه Israel Aerospace Industries -IAI صنایع هوا و فضای اسرائیل معامللات پنهان انجام میدهند.
ضعف نفوذ ژئو استراتژیک و ژئوپلیتیک ایران در قفقاز جنوبی و آسیای میانه:
از قرار معلوم جمهوری اسلامی ایران بدلیل برخی ملاحظات نظیر خودداری از رقابت با روسیه و ترکیه و مسئله تحریمهای آمریکا و کشورهای اروپایی روابط خود با کشورهای قفقاز جنوبی و کشورهای ترک زبان و تاجیکستان در آسیای گسترش نداده است. در نتیجه رژیم نژادپرست و صهیونیست اسرائیل از این خلا استفاده کرده و به حمایت مستقیم و غیر مستقیم روسیه، ترکیه و آمریکا در این مناطق نفوذ خود را گسترش داده است. ترکیه با تشکیل " تشکیلات دولتهای ترک " تلاش میکند که به موازات روسیه، درکشورهای آسیای میانه و دریای خزر موقعیت ژئوپلیتیک و استراتژیک و ژئو اکونومیک خود را تقویت کند و نفت و گاز حوزه دریای خزر را از طریق ترکیه عبور دهد. عبور خطوط لوله نفت "باکو-تفلیس- جیحان" اولین سیاست اجرایی ازدور خارج کردن ایران از مسیر انتقال انرژی دریای خزر تحت فشار آمریکا بود. در حالیکه ایران تلاش میکرد که این مسیر از باکو به ایران- ترکیه و اروپا عبور کند. تحریمهای کشورهای غربی باعث شده که ایران از توسعه صنعت نفت و گاز و سرمایه گذاری و مشارکت در طرحهای توسعه منطقهای محروم شود.
موقعیت و نفوذ ایران دربرابر "خطوط لوله گاز طبیعی تاناپ-تاپ TANAP- TAP" نیز از همان مسیر " باکو- تفلیس" و روابط اقتصادی و تجاری با کشورهای آسیای میانه و قفقاز جنوبی نیز بسیار محدود و کم اهمیت است. چنانکه سهم تجارت ایران با منطقه آسیای میانه در کل تجارت ایران همچنان بسیار کم است و تنها یک درصد از کل ارزش تجارت ایران را تشکیل میدهد. همچنین در سال ۲۰۲۲ میلادی از کل ارزش تجارت کالایی ایران به این منطقه، ۷۷ درصد متعلق به صادرات، معادل ۱.۱ میلیارد دلار، بوده و مابقی، معادل ۳۳۹ میلیون دلار را واردات تشکیل داده است.
اهمیت ژئوپلیتیک وژئو استراتژیک و ژئو اکونومیک وآبی/هیدروپلیتیک قفقاز جنوبی از نظر ایران:
منطقه قفقاز نقطهای است که شرق و غرب و شمال و جنوب را به یکدیگر متصل کرده و از اهمیت ژئوپلتیک و استراتژیک فوق العادهای برخوردار است. همچنین، مناطق قفقاز و دریای خزر، از لحاظ ترانزیت وهم به لحاظ تجارت و منابع انرژی بسیارغنی است واهمیت بسیار زیادی دارند؛ به طوری که کشورهای غربی به ویژه آمریکا و فرانسه و روسیه، چین و اتحادیه اروپا بر روی این منطقه متمرکز شدهاند. در قفقاز شمالی هم، با توجه به ترکیب جمعیت مسلمان و مسیحی، مشاهده میکنیم که هم قفقاز شمالی و هم جنوبی از منظر جمعیتی و انرژی دارای اهمیت راهبردی و استراتژیک هستند.
اهمیت استراتژیک منطقه قفقاز جنوبی دروازه ورود به دریای سیاه، کشورهای ساحلی دریای سیاه و کشورهای اروپای شرقی و بازار بزرگ کشورهای مستقل مشترک المنافع است. این منطقه متشکل ازجمهوری آذربایجان مسلمان شیعه مذهب، ارمنستان و گرجستان مسیحی است. برقراری ارتباط موثر و پایدار با کشورهای این منطقه از نظر ایران اهمیت بسیار حیاتی دارد. زیرا وجود روابط صلح آمیز با کشورهای همسایه علاوه بر تقویت امنیت ملی کشور، امکان حضور اقتصادی پرقدرت در این کشورها و بهره برداری از ظرفیت های داخلی و بین المللی آنها را برای ایران فراهم می آورد.
درباره تاثیر جاده زنگزور بر موقعیت جغرافیایی ترکیه میتوان گفت: تمامیت ارضی ارمنستان توسط کشورهای منطقه و سازمان ملل متحد برسمیت شناخته شده است. حتی ترکیه و جمهوری آذربایجان و گرجستان و ایران و روسیه نیز تمامیت ارضی و حاکمیت ملی ارمنستان را برسمیت شناختهاند.
ادعای الهام علی اف درباره باز پس گیری و یا اشغال "آذربایجان غربی/ استان سیونیک " خلاق پیمانها و عوام فریبی است. برای گشودن کریدور زنگزور یا باید ترکیه و جمهوری آذربایجان علیرغم مخالفت ایران و روسیه و ارمنستان، استان سیونیک را اشغال کنند ویا باید ارمنستان این کریدور را در راستای تحقق روند عادی سازی روابط با ترکیه و جمهوری آذربایجان بگشاید واز تحریمهای آنکارا و باکو رها شود و حفاظت و امنیت آنرا به نیروهای مسلح ترکیه و آذربایجان واگذار کند و یا ارمنستان بطور مستقیم و مستقل حفاظت و امنیت آنرا بر عهده بگیرد. اگر کریدور زنگزور تحت حفاظت ارمنستان گشوده شود، کریدور شمال-جنوب از خاک ارمنستان نیز مورد بهره برداری قرار میگیرد و مسیر "یک کمربند و یک راه" چین از مسیر زنگزور نیز بسیار کوتاهتر از مسیر" باکو-تفلیس-قارص" میشود. در نتیجه چین نیز از این گشایش استقبال میکند و خواهد کرد. موقعیت جغرافیایی ترکیه نیز درقفقاز جنوبی تا ترانس خزر و کشورهای آسیای میانه تحکیم خواهد شد. اما موقعیت ایران و گرجستان در منطقه تا حدود زیادی در راستای مسیر " شرق به غرب / چین تا اروپا"تضعیف خواهد شد. ولی کریدور شمال "روسیه، دریای سیاه، دریای خزر" به جنوب "خلیج فارس و دریای عمان " رونق خواهد گرفت. البته به شرطی که مرزهای ایران با ارمنستان قطع نشود.
نتیجه
ادعای "کریدور زنگزور"، "کریدور ناتو/ توران" است، نظریهای سطحی نگر است. زیرا ترکیه عضو ناتوو سپر شاخه جنوبی ناتو وارد قفقاز جنوبی و به خصوص جمهوری آذربایجان و کشورهای ترک زبان آسیای میانه است. تاسیس "تشکیلات دولتهای ترک" و تلاش برای همگرایی همه جانبه نیز نشان میدهد که ترکیه چه کریدور زنگزور گشوده شود و یا نشود، با توجه به راهبرد منافع انرژی محور روسیه، روسیه از گستری همکاری و نفوذ ترکیه در قفقاز جنوبی و آسیای میانه چندان نگران نیست و تا حدودی این روند را نادیده گرفته است و ترکیه در این مناطق حضور فعال دارد. اتحادیه اروپا، چین و روسیه و کشورهای آسیای میانه نیز یا از کریدور زنگزور بصورت مطلق حمایت میکنند و یا مخالفتی نشان نمیدهند، ایران نیز در این روند منزوی شده است.