ادعای "کریدور زنگزور، نظریه‌ای سطحی‌نگر

سید علی قائم مقامی

پایگاه خبری تحلیلی خطوط؛

الهام علی اف و نیکول پاشینیان تحت نظارت دونالد ترامپ توافقنامه صلح دوجانبه و گشایش "مسیر ترامپ برای صلح و  رفاه بین المللی" را در 17 ماده امضا کردند. طرح کریدور زنگ زور بعد از قرارداد آتش بس جمهوری آذربایجان و ارمنستان تحت نظارت و حمایت روسیه در 10 نوامبر ۲۰۲۰ میلادی در 9 ماده امضا شد. در ماده نهم توافقنامه آمده است: "کلیهٔ فعالیت‌های اقتصادی و حمل و نقل در منطقه بلامانع است. جمهوری ارمنستان ایمنی ارتباطات حمل و نقل بین مناطق غربی جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان را به منظور سازماندهی حرکت بدون مانع شهروندان، وسایل نقلیه و بار در هر دو جهت تضمین می‌کند. کنترل حمل و نقل توسط ارگان‌های سرویس مرزی FSB روسیه انجام می‌شود. با توافق طرفین، ساخت زیرساخت‌های جدیدی که جمهوری خودمختار نخجوان را با مناطق آذربایجان پیوند می‌دهد، انجام می‌شود."
در ماده نهم مزبور نام" کریدور زنگزور" درج نشده است. اما رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه و الهام علی اف رئیس جمهوری آذربایجان از لزوم گشایش"کریدور زنگزور" سخن گفتند. 
وزارت خارجه ترکیه در سال 2021 میلادی اعلام کرد: کریدور میانی با مرکزیت جمهوری آذربایجان، گرجستان، قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و ترکیه عبوری از دریای خزر ارتباط همه جانبه و ترکیبی کشورهای آسیایی با کشورهای اروپایی را  بر قرار و باعث رشد و توسعه زیرساخت های اقتصادی و تجاری و حمل و نقل و همکاری گسترده منطقه ای می شود.  کریدور میانی به عنوان بخشی از طرح" یک کمربند و یک راه" چین، تجارت 600 میلیارد دلاری بین چین و اروپا را تسهیل می کند.
رئیس جمهور ترکیه هم اعلام کرد: هدف ترکیه تبدیل کریدور زنگزور به گذرگاه صلح است. کریدور زنگزور به مسیر صلح و پایان جنگ تبدیل خواهد شد. اگر ارمنستان مانع گشایش کریدور زنگزور شود، مسیر ایران به آذربایجان قابل استفاده است. اردوغان همچنین گفت: با الهام علی اف قرارداد احداث خط لوله و انتقال گاز آذربایجان از طریق ایغدیر به نخجوان را امضا کردیم. طول این خط لوله هشتاد هزار و 150متر است و ظرفیت انتقال گاز طبیعی آن دو میلیون متر مکعب در روز خواهد بود. یکی دیگر از دلایل گشایش "کریدور زنگزور" افزایش ظرفیت خطوط لوله "گاز طبیعی تاناپ" و انتقال "گاز کشورهای ترک" از طریق ترانس خزر به ترکیه و اروپا است.بدین ترتیب امنیت انرژی اروپا نیز تامین و تضمین خواهد شد
الهام علی اف رئیس جمهوری آذربایجان با ذکر" آذربایجان غربی/سیونیک" مدعی شد که اراضی ارمنستان و بویژه "منطقه کوهستانی زنگزور" متعلق به جمهوری آدربایجان است. ایروان بعنوان بخشی از اراضی ملی آذربایجان نیز درسال 1918 به ارمنستان جعلی واگذار شد. این روند یک خیانت و جنایت بی شرم است و همنژادان آذربایجانی در ارمنستان اخراج و قتل عام شدند. ارامنه همه آثار تاریخی و شهرها ومساجد را تخریب و نابود کردند. ایروان آثار تاریخی مختص ارامنه را ندارد. اما مردم آذربایجان غربی به اراضی و وطن مادری خود به صورت صلح آمیز باز خواهند گشت.                                                                        ترکیه و جمهوری آذربایجان معتقدند که منطقه زنگزور تا قبل از جنگ جهانی اول و حتی در 270 سال قبل یک قلمرو تاریخی آذربایجان بود که جمعیت ترک مسلمان در آن زندگی می کردند و ارامنه آنها را قتل عام و یا به کوچ وادار کردند. همچنین منطقه زنگزور در دهه 1920 توسط اتحاد جماهیر شوروی به ارمنستان ضمیمه شد و تا به امروز در داخل مرزهای ارمنستان واقع شده است و با واگذاری وانتقال زنگزور به ارمنستان، جمهوری آذربایجان ارتباط زمینی خود را با نخجوان از دست داد و نبود ارتباط مستقیم زمینی بین نخجوان و نواحی غربی آذربایجان، باکو همواره  با مشکلاتی روبرو شده است. بدین سبب برای رفع این مسئله و موانع ارتباطات؛ کریدور زنگزور به "طول 43 کیلومتر" به گذرگاه جاده ای و راه آهن تبدیل خواهد شد و مسیر ارتباطات ترکیه با جمهوری خود مختار نخجوان و سرزمین اصلی جمهور آذربایجان تا باکو و ترانس خزر و کشورهای ترک "آسیای مرکزی/ترکستان" به صورت مستقیم گشوده خواهد شد. بدین ترتیب مسیر جاده ای و راه آهن؛ "قارص/کارس-نخجوان- باکو" بسیار کوتاه تر از مسیر و کریدور میانی "باکو- تفلیس-قارص" خواهد بود. 
مقامات ترکیه بویژه اردوغان رئیس جمهور ترکیه نیز اعلام کرد: "تشکیلات دولت های ترک" از گشایش دالان زنگزور حمایت می کنند و چین و روسیه نیز مخالف گشایش کریدور زنگزور نیستند. اما ایران گشایش کریدور زنگزور را تهدیدی علیه امنیت و منافع ملی و تضعیف موقعیت ژئوپلیتیک  و ژئو استراتژیک و ژئو اوکونومیک و محیط زیستی خود در منطقه قفقاز جنوبی و آسیای میانه و ترانس خزر می داند.
تشکیلات دولت های ترک نیز تاکید کردند که باید ظرفیت کریدور میانی ترانس خزر موجود "باکو- تفلیس- قارص- دریای سیاه/ استانبول و ازمیر و مرسین" افزایش یابد و "گذرگاه زنگزور" گشوده شود و کشورهای عضو برتوسعه همکاری اسلامی برپایه تلفیق و سنتز "ترک- اسلام" متمرکز شوند. 
دربیانیه 11 نوامبر2022 میلادی "تشکیلات دولت های ترک " در سمرقند با عنوان " دوران جدید برای مدنیت ترک/ تمدن ترک: بسوی توسعه مشترک و رفاه" بر حق حاکمیت ملی تمامیت ارضی و امنیت ملی و ثبات کشورهای عضو و ناظر و نقش جهان ترک بر تولید میراث تمدن "ترک-اسلام " و تاثیر بزرگ جهان ترک بر رشد و توسعه تمدن، ادبیات و هنر و علوم  جهانی تاکید شده بود. 

مواضع روسیه

روسیه در 17 کشور منطقه پایگاه نظامی و نیروی نظامی دارد، نظیر ارمنستان، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان، اوستیا جنوبی و شبه جزیره کریمه. روسیه برای مقابله با گسترش ناتو به سوی شرق و مرزهای نزدیک روسیه، اقدامات نظامی و امنیتی و اطلاعاتی مختلقی را انجام داده و می دهد.
از منظر روسیه‌‌‌‌ به‌‌‌‌عنوان بازیگر اصلی‌‌‌‌ گذرگاه شمال‌جنوب، کریدور زنگزور برخلاف آنچه به‌‌‌‌نظر می‌‌‌‌رسد منافعی‌‌‌‌ برای مسکو به‌‌‌‌همراه دارد. یکی‌‌‌‌ از مزایای "گذرگاه زنگزور"  برای روسیه‌‌‌‌ این‌‌‌‌ است‌‌‌‌ که‌‌‌‌ برای نخستین‌‌‌‌باردر طول تاریخ‌‌‌‌ از طریق شبکه‌‌‌ راه‌‌‌‌آهن‌‌‌‌ به‌‌‌‌ ترکیه‌‌‌‌ متصل‌‌‌‌ می‌‌‌‌شود و این‌‌‌‌ امر، به‌‌‌‌ لحاظ استراتژیک‌‌‌‌ و اقتصادی برای مسکو ارزش بالایی‌‌‌‌ دارد. این امر با توجه‌‌‌‌ به‌‌‌‌ بحران اوکراین‌‌‌‌ و مسدود‌‌‌‌شدن تماس‌های روسیه‌‌‌‌ با اروپا و آمریکا به‌‌‌‌ واسطه‌‌‌‌ تحریم‌‌‌‌های بی‌‌‌‌سابقه‌‌‌‌، بیش‌‌‌‌ از پیش‌‌‌‌ است‌‌‌‌. مسکو هم‌‌‌‌ به‌‌‌‌ لحاظ مسیرهای دسترسی‌‌‌‌ و هم‌‌‌‌ به‌‌‌‌ لحاظ شرکای اقتصادی و به‌‌‌‌ویژه مالی‌‌‌‌ و صدور انرژی ، بهره زیادی از دوستی‌‌‌‌ ترکیه‌‌‌‌ می برد و خواهد برد.
ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه نیز در 18-19 اوت 2024 میلادی به باکو سفر و چند قرارداد همکاری نظیر تشویق متقابل سرمایه گذاری، مبارزه با تغییرات اقلیمی آب و هوایی، رشد و توسعه برپایه کاهش هیدرو کربن ها، همکاری کاری و اجتماعی، امنیت غذایی، همکاری بهداشتی و آموزش پزشکی با الهام علی اف رئیس جمهوری آذربایجان امضا کرد. روسیه سیاست موازنه قوا در قفقاز جنوبی را اجرا می کند و تنها به اتحاد با ارمنستان دل نبسته است. روسیه در قفقاز جنوبی سیاست متعادلی را در روابط با ارمنستان و آذربایجان در پیش گرفته است. 

نفوذ رژیم اسرائیل نژادپرست در منطقه قفقاز جنوبی و آسیای میانه:

رژیم اسرائیل روابط سیاسی و اقتصادی و نظامی، صنایع دفاعی،امنیتی و فناوری مختلف، آبیاری و کشت و صنعت با ترکیه، روسیه و چین دارد. رژیم اسرائیل با کمک ترکیه و چشم پوشی و یا حمایت روسیه در کشورهای قفقاز جنوبی و آسیای میانه و"تشکیلات دولت های ترک" نفوذ گسترده ای دارد. اما جمهوری اسلامی ایران موجودیت رژیم صهیونیستی نژادپرست را برسمیت نمی شناسد. در نتیجه سیاست آن کشورها به موازات سیاست ایران قرار دارد. نقش حمایتی همه جانبه آمریکا و اتحادیه اروپا از رژیم اشغالگر اسرائیل و تحریم ها علیه ایران، باعث کاهش سطح نفوذ و نقش موثر ایران در قفقاز جنوبی و آسیای میانه شده است. سیاست های تحریمی غرب علیه ایران، تاثیر عمیق منفی بر توسعه روابط ایران با کشورهای قفقاز جنوبی و آسیای میانه گذاشته است. نفوذ اسرائیل در جمهوری آذربایجان بسیار گسترده و همه جانبه و در سطح "همکاری راهبردی"  است. باکو و تلآویو در 28سپتامبر 2024 میلادی نیز قرارداد جدید صنایع نظامی و همکاری نظامی امضا کردند. جمهوری آذربایجان 40 هزار بشکه و قزاقستان 90 هزار بشکه نفت روزانه به اسرائیل صادر می کند. 

مسیر ترامپ جایگزین کریدور زنگزور

بنا به درخواست و توصیه رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه، ترامپ برای برقراری صلح میان باکو و ایروان اقدام کرد. در نتیجه الهام علی اف و نیکول پاشینیان تحت نظارت دونالد ترامپ توافقنامه صلح دوجانبه و گشایش "مسیر ترامپ رای صلح و  رفاه بین المللی" را در 17 ماده امضا کردند.
ماده یکم و دوم و سوم عبارتند از:  "طرفین حاکمیت، تمامیت ارضی، مصونیت مرزهای بین‌المللی و استقلال سیاسی یکدیگر را به رسمیت می‌شناسند و رعایت خواهند کرد. هیچ‌گونه ادعای ارضی نسبت به یکدیگر ندارند و در آینده نیز چنین ادعاهایی مطرح نخواهند کرد. طرفین هیچ اقدامی، از جمله برنامه‌ریزی، آماده‌سازی، تشویق یا حمایت از اقداماتی که هدفشان تجزیه یا آسیب‌رساندن به تمامیت ارضی یا وحدت سیاسی طرف دیگر است، انجام نخواهند داد. طرفین در روابط دوجانبه خود از توسل به زور یا تهدید به استفاده از زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی یکدیگر یا هر اقدامی مغایر با منشور سازمان ملل خودداری خواهند کرد. همچنین اجازه نخواهند داد که هیچ کشور ثالثی از قلمرو آنها برای اقدام مسلحانه علیه طرف دیگر، برخلاف منشور سازمان ملل، استفاده کند."

ماده هفتم

"طرفین هیچ نیروی نظامی کشور ثالثی را در امتداد مرز مشترک خود مستقر نخواهند کرد. تا زمان تکمیل فرایند تحدید و علامت‌گذاری مرز، طرفین اقدامات امنیتی و اعتمادساز متقابل، از جمله در حوزه نظامی، را برای تضمین امنیت و ثبات مناطق مرزی اجرا خواهند کرد".

ماده دهم

 "برای ایجاد همکاری در حوزه‌های مختلف، از جمله اقتصادی، ترانزیت و حمل‌ونقل، محیط زیست، امور انسانی و فرهنگی، طرفین می‌توانند توافق‌نامه‌های جداگانه در زمینه‌های مورد علاقه مشترک امضا کنند."
آمریکا و اتحادیه اروپا از یک سو ترکیه و باکو و ایروان و کشورهای آسیای مرکزی و چین وروسیه از سوی دیگر راهبرد مختلفی را در منطقه خزر و راه ابریشم جدید دنبال می کنند. 

نتیجه

ادعای "کریدور زنگزور" ، "کریدور ناتو/ توران"  است، نظریه ای سطحی نگر است.  زیرا ناتو؛ توسط ترکیه عضو ناتو و سپر شاخه جنوبی ناتو وارد قفقاز جنوبی و به خصوص جمهوری آذربایجان  و کشورهای ترک زبان آسیای میانه شده است. تاسیس "تشکیلات دولت های ترک" و تلاش برای همگرایی همه جانبه نیز نشان می دهد که ترکیه چه کریدور زنگزور گشوده شود و یا نشود، با توجه به راهبرد منافع انرژی محور روسیه، روسیه از گستری همکاری و نفوذ ترکیه در قفقاز جنوبی و آسیای میانه چندان نگران نیست و تا حدودی این روند را نادیده گرفته است. 
ترکیه معتقد است که موقعیت جغرافیایی ترکیه درقفقاز جنوبی تا ترانس خزر و کشورهای آسیای میانه تحکیم خواهد شد. اما موقعیت ایران و گرجستان در منطقه تا حدود زیادی در راستای مسیر " شرق به غرب / چین تا اروپا"تضعیف خواهد شد.
ایران نیز معتقد است که کریدور شمال "روسیه، دریای سیاه، دریای خزر" به جنوب "خلیج فارس و دریای عمان " رونق خواهد گرفت. البته به شرطی که مرزهای ایران با ارمنستان قطع نشود.
مسیر "ترامپ/چهارراه صلح/زنگزور" تهدید امنیت انسانی و امنیت ملی و تهدید محیظ زیست کشورهای امضا کننده و کشورهای ساحلی دریای خزر است. ترکیه از توافقنامه "مسیر ترامپ" حمایت کرده است. آمریکا نیز کنسرسیوم "مسیر ترامپ برای صلح و  رفاه بین المللی" با مشارکت سه شرکت آمریکایی، شش شرکت ترکیه و ارمنستان و جمهوری آذربایجان و اسرائیلی و اروپایی را تشکیل داده است. سهم سرمایه گذاری و سود حاصله آمریکا 40 درصد، سهم باکو و ایروان هر کدام 30 درصد خواهد بود. گفته می شود که "هزار نیروی امنیتی و نظامی مسلح" از "مسیر ترامپ برای صلح و  رفاه بین المللی" حفاظت خواهند کرد. تاکید می شود که این مسیر در خاک ارمنستان واقع شده است و جمهوری آذربایجان و ترکیه نقشی در آن ایفا نمی کنند. ترامپ هم گفته است که روابط ارمنستان با آمریکا در 99 سال آینده تقویت خواهد شد. بنا به پیشنهاد ارمنستان نام"مسیر ترامپ" انتخاب شده است. البته تهدید محیط زیست و تهدید امنیت انسانی علیه کشورهای ساحل رود ارس و دریای خزر مطرح است. زیرا ترانس خزر باعث آلودگی محیط زیست آبی و دریایی و جانوری و مردم ساکن سواحل دریای خزر خواهد شد.  
جمهوری اسلامی ایران باید با انجام دیپلماسی فعال کشوهای ساحلی دریای خزر را متقاعد کند که ترانس خزر به ضرر محیط زیست کشورهای منطقه و ساحلی است و ترکیه، چین، آمریکا و اسرائیل از روند آلودگی رودهای منطقه و دریای خزر متضرر نمی شوند. تنها راه نجات دریای خزر و محیط زیست منطقه، ایجاد "گذرگاه شرق و غرب جاده ابریشم"  راه شوسه از طریق مسیر ایران است.