عبدالله مختاری، دانش‌آموخته مدیریت حرفه‌ای کسب‌و‌کار، کارشناس بازار کار، فعال بازنشستگی و عضو سابق کانون شورا‌های اسلامی کار استان تهران، در گفت‌و‌گو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی خطوط، ابعاد سقوط قدرت خرید دستمزد و مستمری را بر مبنای شاخص طلا تشریح کرد.
---
خطوط: آقای مختاری، چهل سال گذشته بازار کار و دستمزد را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
طی چهل سال گذشته، شکاف میان افزایش اسمی دستمزد‌ها و حقوق بازنشستگی با نرخ واقعی تورم و قیمت دارایی‌های اساسی، به یکی از بحرانی‌ترین مسائل معیشتی کارگران و بازنشستگان تبدیل شده است. در تحلیل‌های اولیه، شاخص «سکه بهار آزادی» به کار می‌رفت؛ اما برای ملموس‌تر شدن عمق بحران، محاسبات را هم بر «گرم طلای ۱۸ عیار» و هم بر «تعداد سکه» ارائه می‌کنم.
خطوط: مهم‌ترین یافته این تحلیل چیست؟
یک اصلاح مهم. بر اساس تصحیح انجام‌شده، قدرت خرید حداقل دستمزد در سال ۱۳۸۸ حداقل ۱.۵ سکه در ماه بوده است. هر سکه تمام بهار آزادی ۸.۱۳۳ گرم با عیار ۹۰۰ است؛ معادل آن به گرم طلای ۱۸ عیار حدود ۹.۷۶ گرم می‌شود؛ بنابراین ۱.۵ سکه معادل حدود ۱۴.۶ گرم طلای ۱۸ عیار است. بر این مبنا، سال ۱۳۸۸ بهترین دوران چهل‌ساله اخیر (۱۳۶۵–۱۴۰۵) از نظر قدرت خرید دستمزد است. عدد ۱۱.۳ گرم که در نسخه‌های قبلی آمده بود، بر فرض یک سکه استوار بود و با اصلاح به ۱.۵ سکه، منسوخ است.
خطوط: در بازه چهل‌ساله، روند قدرت خرید چگونه بوده است؟
جدول کلان آن به این شرح است:
سال قدرت خرید تقریبی معادل گرم طلای ۱۸ عیار توضیح
۱۳۶۵ حدود ۰.۳۳ سکه ~۳.۲ گرم جنگ و تورم بالا
۱۳۷۰ حدود ۰.۲۴ سکه ~۲.۳ گرم جهش تورمی
۱۳۷۵ حدود ۰.۵ سکه ~۵ گرم بهبود نسبی
۱۳۸۰ حدود ۱ سکه ~۱۰ گرم دوران نسبتاً خوب
۱۳۸۴ حدود ۱ سکه ~۹.۸ گرم برابری تقریبی با یک سکه
۱۳۸۸ حداقل ۱.۵ سکه ~۱۴.۶ گرم بهترین دوران چهل‌ساله
۱۳۹۰ حدود ۰.۵ سکه ~۵ گرم آغاز تحریم‌ها و افت
۱۳۹۵ حدود ۰.۳ سکه ~۳ گرم تداوم سقوط
۱۴۰۰ حدود ۰.۲۴ سکه ~۲.۴ گرم افت شدید
۱۴۰۳ حدود ۰.۲۵ سکه ~۲ گرم افت شدید
مهر ۱۴۰۵ حدود ۰.۰۶ سکه ~۰.۶۱ گرم بحرانی‌ترین وضعیت
خطوط: یعنی سال ۱۳۸۸ واقعاً بهترین دوران بوده است؟
بله. در سال ۱۳۸۸، کارگر با یک ماه حداقل دستمزد می‌توانست حداقل ۱.۵ سکه، معادل حدود ۱۴.۶ گرم طلای ۱۸ عیار، خریداری کند. قدرت خرید سالانه او حدود ۱۸ سکه بود. این سطح، بالاترین پشتوانه معیشتی ثبت‌شده در چهل سال اخیر است.
خطوط: وضعیت مهر ۱۴۰۵ چگونه است؟
دستمزد مصوب شش ماهه اول ۱۴۰۵ بر اساس مصوبه شورای عالی کار ۱۶،۶۲۵،۰۰۰ تومان است. این رقم تنها برای شش ماهه اول اعتبار دارد و قرار بود در پایان شهریور برای نیمه دوم بازنگری شود. قیمت هر گرم طلای ۱۸ عیار در ۳۰ مهر ۱۴۰۵ حدود ۲۷،۲۷۵،۳۰۰ تومان و قیمت هر سکه در بازار آزاد حدود ۲۷۴،۰۰۰،۰۰۰ تومان بود؛ بنابراین قدرت خرید ماهانه به حدود ۰.۶۱ گرم طلا یا حدود ۰.۰۶ سکه سقوط کرده است. یعنی حتی با وجود رشد اسمی ۶۰ درصدی دستمزد در شش ماهه اول، کارگر در مهر ۱۴۰۵ با یک ماه کار حتی نمی‌تواند یک گرم طلا بخرد.
خطوط: مسئله ترمیم دستمزد نیمه دوم سال چه شد؟
تا مهر ۱۴۰۵، با گذشت بیش از یک ماه از پایان شهریور، ترمیم دستمزد نیمه دوم سال همچنان تصویب نشده است. این در حالی است که کارگران و تشکل‌های صنفی، ترمیم دستمزد را نه یک انتخاب، بلکه یک تکلیف قانونی و معیشتی می‌دانند. سناریوهای قدرت خرید در صورت ترمیم، با قیمت طلای ثابت مهر ۱۴۰۵، چنین است:
دستمزد ماهانه با قدرت خرید (گرم طلا) یا معادل سکه
بدون ترمیم ۱۶،۶۲۵،۰۰۰، ۰.۶۱ ~۰.۰۶ تداوم سقوط
ترمیم ۲۰٪ ۱۹،۹۵۰،۰۰۰، ۰.۷۳ ~۰.۰۷ بهبود اندک
ترمیم ۳۰٪ ۲۱،۶۱۲،۵۰۰، ۰.۷۹ ~۰.۰۸ همچنان زیر ۱ گرم
ترمیم ۵۰٪ ۲۴،۹۳۷،۵۰۰، ۰.۹۱ ~۰.۰۹ نزدیک به ۱ گرم
نکته حیاتی این است که حتی در خوش‌بینانه‌ترین سناریوی ترمیم (۵۰ درصد)، قدرت خرید گرمی دستمزد از یک گرم فراتر نمی‌رود؛ بنابراین ترمیم شش‌ماهه به‌تنهایی نمی‌تواند شکاف عظیم ایجادشده را پر کند؛ بلکه تنها از تعمیق بیشتر آن جلوگیری می‌کند. اگر قیمت طلا در نیمه دوم سال نیز رشد کند، حتی ترمیم ۵۰ درصدی نیز ممکن است قدرت خرید را بهبود ندهد.
خطوط: افت کل قدرت خرید را چگونه محاسبه می‌کنید؟
بر مبنای گرم طلا، افت بیش از ۹۵.۸ درصد است و بر مبنای سکه، حدود ۹۶ درصد. برای خرید همان ۱.۵ سکه (حدود ۱۴.۶ گرم طلای ۱۸ عیار) که کارگر در سال ۱۳۸۸ با یک ماه کار به دست می‌آورد، کارگر در مهر ۱۴۰۵ باید حدود ۲۵ ماه، یعنی حدود دو سال، کار کند.
خطوط: یک جمله کلیدی برای افکار عمومی چه می‌گویید؟
در سال ۱۳۸۸، یک ماه حداقل دستمزد حداقل ۱.۵ سکه، معادل حدود ۱۴.۶ گرم طلای ۱۸ عیار، بود؛ در مهر ۱۴۰۵، همان یک ماه کار تنها حدود ۰.۶۱ گرم طلا یا ۰.۰۶ سکه ارزش دارد. یعنی برای خرید همان ۱.۵ سکه، کارگر امروز باید حدود ۲۵ ماه کار کند.
خطوط: به بازنشستگان و ماده ۹۶ هم بپردازیم. وضعیت مستمری‌ها چگونه است؟
کاهش قدرت خرید تنها مختص شاغلین نیست؛ این مسئله به‌طور مضاعف بازنشستگان را تحت فشار قرار داده است. ماده ۹۶ قانون تأمین اجتماعی (مصوب ۱۳۵۴ با اصلاحات بعدی) مقرر می‌دارد: «مستمری بازنشستگان، ازکارافتادگان و بازماندگان هر سال به نسبت افزایش هزینه زندگی تعدیل و ترمیم خواهد شد.» در سال ۱۴۰۵، مستمری حداقل‌بگیران تأمین اجتماعی ۶۰ درصد افزایش یافت و به ۱۶۶،۲۵۵،۵۰۰ ریال، معادل ۱۶،۶۲۵،۰۰۰ تومان، رسید. این افزایش بر اساس مواد ۹۶ و ۱۱۱ و مصوبه شورای عالی کار اعمال شد.
خطوط: آیا این افزایش کافی بود؟
خیر. تورم نقطه‌به‌نقطه در شهریور ۱۴۰۵ حدود ۸۳.۸ درصد و تورم سالانه حدود ۳۸.۹ درصد اعلام شد؛ بنابراین افزایش ۶۰ درصدی مستمری در برابر تورم نقطه‌به‌نقطه کمتر از هزینه زندگی بوده و قدرت خرید واقعی را کاهش داده است. قدرت خرید گرمی مستمری در مهر ۱۴۰۵ نیز حدود ۰.۶۱ گرم طلا یا حدود ۰.۰۶ سکه است؛ دقیقاً مانند حداقل دستمزد.
خطوط: چالش‌های ساختاری اجرای ماده ۹۶ چیست؟
چهار چالش اصلی وجود دارد:
الف) شکاف تورم و تعدیل اسمی: در سال‌هایی که نرخ تورم رسمی ۴۰ تا ۵۰ درصد و بیشتر بوده، افزایش مستمری‌ها اغلب در بازه‌های ۲۰ تا ۳۰ درصد تصویب شده است. این شکاف، سال به سال به کسری قدرت خرید بازنشستگان افزوده است.
ب) عدم ترمیم عقب‌ماندگی‌های سنوات گذشته: مهم‌ترین نقص در اجرای ماده ۹۶، عدم توجه به «ترمیم» عقب‌ماندگی‌های انباشته است. اجرای صرف نرخ تورم سال جاری، بدون جبران کسری سال‌های قبل، تنها جلوی سقوط بیشتر را می‌گیرد و وضعیت معیشتی را بهبود نمی‌بخشد. اجرای کامل ماده ۹۶ مستلزم فرمولاسیونی است که تورم انباشته را نیز در نظر بگیرد.
ج) فاصله مستمری پایین با خط فقر رسمی: حداقل مستمری در مهر ۱۴۰۵ حدود ۱۶.۶ میلیون تومان بود، در حالی که برآورد‌های مستقل، خط فقر برای یک خانوار کارگری را بیش از ۷۰ میلیون تومان و هزینه ماهانه یک خانواده کارگری را تا ۹۰ میلیون تومان اعلام کرده‌اند؛ بنابراین حداقل مستمری به‌شدت زیر خط فقر قرار دارد. گزارش‌ها نشان می‌دهد حدود ۹۵ درصد بازنشستگان حقوقی کمتر از ۴۰ میلیون تومان دریافت می‌کنند.
د) تأثیر بر صندوق تأمین اجتماعی و توجیه سیاسی: توجیه دولت‌ها برای عدم افزایش کامل مستمری‌ها اغلب بر «بحران صندوق تأمین اجتماعی» استوار است. این استدلال نباید به بهای نقض صریح قانون و سلب حقوق قانونی بازنشستگان تمام شود. قانون‌گذار، افزایش هزینه زندگی را به‌عنوان یک الزام، حتی در صورت فشار بر صندوق، پیش‌بینی کرده است. همچنین مکانیزم «متناسب‌سازی» ذیل برنامه هفتم اجرا شد که هدف آن رساندن نسبت مستمری به حداقل دستمزد به ۹۰ درصد نسبت سال برقراری است. این مکانیزم اگرچه گامی به سوی عدالت درون‌نسلی است، اما جایگزین ماده ۹۶ نیست و نمی‌تواند کسری ناشی از تورم انباشته را جبران کند.
خطوط: جمع‌بندی شما چیست؟
جمع‌بندی در شش محور:
۱. بهترین دوران چهل‌ساله اخیر: سال ۱۳۸۸ با قدرت خرید حداقل ۱.۵ سکه در ماه، معادل حدود ۱۴.۶ گرم طلای ۱۸ عیار و حدود ۱۸ سکه در سال.
۲. وضعیت مهر ۱۴۰۵: قدرت خرید حداقل دستمزد به حدود ۰.۶۱ گرم طلا یا حدود ۰.۰۶ سکه سقوط کرده است.
۳. افت کل قدرت خرید: بیش از ۹۵.۸ درصد بر مبنای گرم طلا و حدود ۹۶ درصد بر مبنای سکه، نسبت به سال ۱۳۸۸.
۴. زمان لازم برای خرید همان ۱.۵ سکه: حدود ۲۵ ماه کار در مهر ۱۴۰۵.
۵. دستمزد ۱۴۰۵: فقط برای شش ماهه اول تصویب شده و ترمیم نیمه دوم تا مهر ۱۴۰۵ محقق نشده است. حتی ترمیم ۵۰ درصدی نیز قدرت خرید را از یک گرم فراتر نمی‌برد.
۶. بازنشستگان: حداقل مستمری نیز تنها معادل حدود ۰.۶۱ گرم طلا یا حدود ۰.۰۶ سکه ارزش دارد و به‌شدت زیر خط فقر است.
خطوط: چه راهکار‌هایی پیشنهاد می‌کنید؟
سه اقدام بنیادین و همزمان ضروری است:
· مهار تورم ساختاری: بدون کنترل نقدینگی غیرمولد و تثبیت نرخ ارز، هر افزایش اسمی جدید صرفاً به تورم بعدی و نابودی مجدد قدرت خرید می‌انجامد.
· تعهد کامل به اجرای شفاف ماده ۹۶ با لحاظ ترمیم عقب‌ماندگی‌های سنوات گذشته: افزایش مستمری‌ها باید علاوه بر تورم جاری، کسری انباشته سال‌های قبل را نیز جبران کند.
· الزام‌آور کردن بازنگری شش‌ماهه دستمزد: ترمیم دستمزد نیمه دوم سال باید به یک تکلیف قانونی زمان‌بندی‌شده تبدیل شود، نه یک وعده سیاسی قابل تعویق.
نتیجه نهایی: بحران قدرت خرید، نه یک ادعا، بلکه یک واقعیت قابل اندازه‌گیری است. کارگر و بازنشسته امروز با یک ماه درآمد، کمتر از یک گرم طلا قدرت خرید دارد؛ در حالی که در سال ۱۳۸۸ این رقم حداقل ۱.۵ سکه، معادل حدود ۱۴.۶ گرم طلا، بود. این شکاف بیش از ۹۵ درصدی، مهم‌ترین شاخص ناکامی سیاست‌های دستمزد و بازنشستگی در حفظ معیشت مردم است.