تحلیل اختصاصی سازمان متخصصان و مشاوران اسلامی (اینسکو)
تحلیل‌گر: سیاوش شمس ظفرآبادی، رئیس کمیسیون توسعه روستایی و مناطق محروم اینسکو
وزن تولیدات روستایی در پایداری اقتصاد ملی
در شرایطی که اقتصاد کشور با فشار‌های ناشی از تحریم‌های بین‌المللی، نوسانات بازار، افزایش هزینه‌های تولید و چالش‌های زنجیره تأمین مواجه است، بازتعریف پیشران‌های رشد اقتصادی به یک ضرورت تبدیل شده است.
در این میان، روستا‌ها نباید صرفاً به‌عنوان واحد‌های جمعیتی یا معیشتی دیده شوند. ظرفیت گسترده موجود در بیش از ۴۵ هزار روستای کشور می‌تواند بخشی از یک شبکه بزرگ تولید، اشتغال، امنیت غذایی و توسعه منطقه‌ای باشد؛ ظرفیتی که در صورت سیاست‌گذاری صحیح، امکان اثرگذاری بر برخی متغیر‌های اقتصاد کلان را خواهد داشت.
۱. تولیدات روستایی؛ بخشی از سپر اقتصادی کشور در برابر تحریم‌ها
بخش قابل‌توجهی از امنیت غذایی و تأمین محصولات کشاورزی کشور به فعالیت‌های تولیدی در مناطق روستایی وابسته است. تقویت تولید داخلی در محصولات راهبردی و توسعه زنجیره تأمین غذا، می‌تواند وابستگی به واردات و نیاز به منابع ارزی را کاهش داده و تاب‌آوری اقتصاد کشور را افزایش دهد.
هر روستا می‌تواند متناسب با ظرفیت‌های اقلیمی، کشاورزی، دامداری، صنایع دستی، گردشگری و سایر مزیت‌های محلی، به یک واحد اقتصادی فعال تبدیل شود. در این نگاه، مجموعه روستا‌ها در کنار یکدیگر می‌توانند شبکه‌ای گسترده از واحد‌های کوچک و متوسط تولیدی را شکل دهند.
۲. مدیریت عرضه و کاهش نوسانات بازار
یکی از چالش‌های مهم اقتصاد کشاورزی، فاصله میان تولیدکننده و بازار مصرف و همچنین ضعف در تکمیل زنجیره ارزش است.
توسعه صنایع تبدیلی و بسته‌بندی در مبدأ، ایجاد زیرساخت‌های نگهداری و سردخانه‌ای، بهبود نظام حمل‌ونقل، دسترسی مستقیم‌تر تولیدکنندگان به بازار و کاهش واسطه‌گری غیرضروری، می‌تواند سهم بیشتری از ارزش افزوده را نصیب تولیدکننده کند.
همچنین تقویت سازوکار‌های شفاف عرضه و مبادله محصولات کشاورزی، از جمله ظرفیت‌های بورس کالا، می‌تواند به کشف بهتر قیمت و مدیریت مؤثرتر بازار کمک کند.
۳. توسعه روستایی و اثرگذاری بر متغیر‌های اقتصاد کلان
سرمایه‌گذاری هدفمند در مناطق روستایی می‌تواند از چند مسیر بر اقتصاد ملی اثرگذار باشد:
اشتغال‌زایی: توسعه فعالیت‌های تولیدی و خدماتی در روستا‌ها می‌تواند فرصت‌های شغلی جدیدی ایجاد کند و از تمرکز بیش از حد فرصت‌های اقتصادی در شهر‌های بزرگ بکاهد.
افزایش عرضه کالا‌های اساسی: افزایش بهره‌وری و تولید داخلی در بخش کشاورزی و دامداری می‌تواند به تقویت عرضه داخلی کمک کند.
کاهش فشار ناشی از مهاجرت: ایجاد فرصت‌های اقتصادی پایدار در روستا‌ها می‌تواند انگیزه مهاجرت اجباری به شهر‌ها را کاهش داده و از گسترش حاشیه‌نشینی و هزینه‌های ناشی از آن بکاهد.
توسعه منطقه‌ای: توزیع متوازن‌تر سرمایه‌گذاری و فعالیت اقتصادی، زمینه استفاده از ظرفیت‌های مناطق مختلف کشور را فراهم می‌کند.
۴. دهیاران؛ شبکه‌ای گسترده برای اجرای نقشه راه
یکی از ظرفیت‌های مهم در اجرای برنامه‌های توسعه روستایی، وجود شبکه گسترده مدیریت محلی در روستاهاست.
در سطح روستا‌های کشور، دهیاران به‌عنوان مدیران اجرایی محلی، ارتباط مستقیم و مستمر با مردم، تولیدکنندگان، فعالان اقتصادی و مسائل زیرساختی هر منطقه دارند.
این ظرفیت می‌تواند با ایجاد یک سازوکار هماهنگ میان دولت، دستگاه‌های اجرایی، نهاد‌های تخصصی، بخش خصوصی و دهیاری‌ها، به یک شبکه اجرایی مؤثر برای شناسایی ظرفیت‌ها و تسریع برنامه‌های توسعه روستایی تبدیل شود.
اگر هر روستا دارای یک نقشه اقتصادی مشخص شامل ظرفیت‌های تولیدی، نیروی انسانی، محصولات، زیرساخت‌ها، بازار هدف و نیاز‌های سرمایه‌گذاری باشد، مجموعه این اطلاعات می‌تواند مبنای شکل‌گیری یک نقشه جامع اقتصادی روستا‌های کشور قرار گیرد.
۵. تغییر نگرش؛ روستا از «محل هزینه» به «واحد تولید»
به باور کمیسیون توسعه روستایی و مناطق محروم اینسکو، یکی از الزامات اساسی تحقق این هدف، تغییر نگرش نسبت به جایگاه روستا در توسعه ملی است.
روستا نباید صرفاً محلی برای ارائه خدمات عمومی و تخصیص اعتبارات باشد؛ بلکه باید به‌عنوان یک واحد اقتصادی و تولیدی با ظرفیت ایجاد ارزش افزوده، اشتغال و درآمد مورد توجه قرار گیرد.
در این چارچوب، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های تولید، صنایع تبدیلی، فناوری، انرژی، حمل‌ونقل، آموزش، تأمین مالی و بازاررسانی، می‌تواند به افزایش بهره‌وری و ماندگاری ارزش افزوده در مناطق روستایی کمک کند.
۶. تجربه کشور‌های توسعه‌یافته؛ توسعه روستا بخشی از توسعه ملی است
بررسی تجربه کشور‌های مختلف نشان می‌دهد که توسعه مناطق روستایی در بسیاری از اقتصاد‌های توسعه‌یافته، از طریق ترکیبی از سرمایه‌گذاری زیرساختی، افزایش بهره‌وری، توسعه فناوری، تقویت زنجیره ارزش و اتصال تولیدکننده به بازار دنبال شده است.
از این منظر، توسعه روستایی یک موضوع صرفاً محلی یا عمرانی نیست؛ بلکه می‌تواند بخشی از سیاست توسعه اقتصادی، امنیت غذایی، اشتغال و توسعه متوازن کشور باشد.
جمع‌بندی؛ نقشه راهی از ۴۵ هزار نقطه
به باور سیاوش شمس ظفرآبادی، رئیس کمیسیون توسعه روستایی و مناطق محروم اینسکو، خروج از چالش‌های کنونی اقتصاد تنها با تصمیمات مقطعی و تمرکز صرف بر مرکز کشور امکان‌پذیر نیست و باید از ظرفیت‌های اقتصادی سراسر کشور استفاده کرد.
در این میان، بیش از ۴۵ هزار روستا می‌توانند بخشی از یک شبکه گسترده تولید و اشتغال باشند و شبکه دهیاران نیز می‌تواند در شناسایی ظرفیت‌ها، انتقال نیاز‌های محلی و اجرای برنامه‌ها نقش مهمی ایفا کند.
تحقق این هدف نیازمند اهتمام ویژه دولت و دستگاه‌های مرتبط، سیاست‌گذاری هدفمند، تأمین مالی مناسب، تسهیل سرمایه‌گذاری، توسعه زیرساخت‌ها و ایجاد زنجیره ارزش برای محصولات و ظرفیت‌های محلی است.
در نهایت، اگر روستا‌ها از واحد‌های صرفاً مصرف‌کننده به واحد‌های مولد، رقابت‌پذیر و متصل به بازار‌های داخلی و خارجی تبدیل شوند، توسعه روستایی می‌تواند از یک برنامه حمایتی فراتر رفته و به یکی از پایه‌های تاب‌آوری و توسعه اقتصادی کشور تبدیل شود.